ناسخ التواریخ، میراث مکتوم شیعه
ساعت ۱٢:۱٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۱٠/٢۱ : توسط : محمد حسین قربانیان

شاید یکی از معدود کتابهایی که مورخان شیعه در مورد تاریخ عمومی جهان نوشته اند، همین کتاب ناسخ التواریخ است.و به قول کنت گوبینو:«مولف دست به کاری زده که در اروپا هیئتی مرکب از چندین تن باید بدان اقدام کنند» 

این کتاب توسط دانشمند محترم مرحوم محمد تقی سپهر(متوفی:297ه.ق) -زندگی محمد تقی سپهر را می توانید از اینجا یا از اینجا مطالعه کنید-و فرزندش عباسقلیخان سپهر به رشته تحریر درآمده.

مولف در ابتدای این کتاب نحوه پیدایش انسان را در مکاتب مختلف مورد بررسی قرار داده است. و سعی کرده تاریخ بشریت را از هبوط آدم تا سلسله قاجاریه  در کتاب ذکر کند.

بنابر نقل خود مرحوم سپهر ایشان کتابهای مختلفی را به عنوان منبع استفاده کرده اما مرحوم سپهر هیچ گاه ادعا نکرده است که تمامی مطالب در کتاب ناسخ التواریخ صحیح و درست است. بلکه سعی نموده اقوال تاریخی هر ملتی را بنابر نقل خودشان ذکر کند.شاید بتوان گفت مرحوم سپهر در این کار سبکی شبیه سبک کتاب بحارالانوار را پیش گرفت است. با مطالعه این کتاب به زودی متوجه می شویم که مرحوم سپهر در انعکاس تاریخ هر ملتی -به صورت نسبی- موفق بوده است. مثلا تاریخ یهود،تاریخ روم باستان، تاریخ ایران، تاریخ هند،تاریخ انبیا و..... تقریبا همان چیزی است که امروزه به آن استناد می شود. شاید مرحوم سپهر مطمئن بوده است که برخی وقایع، افسانه ای بیش نیست اما اینگونه مطالب را هم در کتاب ذکر کرده است.مثلا می توان به مستی حضرت نوح اشاره کرد که مرحوم سپهر این واقعه را از تورات ذکر کرده است. به نظر این حقیر نکته اوج این کتاب از تاریخ پیامبر اکرم(ص) آغاز می شود. مرحوم سپهر و پس از او فرزندش عباسقلیخان، تاریخ اسلام را به صورت دقیق، مبسوط و مستند بیان کرده اند.


البته مطمئنا بخش تاریخ اسلام در این کتاب خالی از اشتباه و خرافات نیست اما همانطور که اشاره کردم این سبکی بوده است که نویسندگان کتاب از ابتدای نگارش پیش گرفتند. یکی دیگر از نکات مثبت این کتاب این است که مولف از شبهات و همجمه های تبلیغی دوران معاصر ما، بی اطلاع بوده است و شاید بتوان گفت از این لحاظ بدون هیچ گرایش و غرضی تاریخ اسلام را نوشته است.

اما برخورد جامعه تاریخی ما با کتاب ناسخ التواریخ:

نمی دانم چرا و واقعا نمی دانم چرا؟ ناسخ التواریخ در مجامع تاریخی امروز چنین مهجور و مکتوم مانده است. من خودم با اساتید و محققان بسیاری مواجه شده ام که معتقدند: کتاب ناسخ التواریخ حتی ارزش مراجعه و نگاه کردن هم ندارد. یکی از اساتید می گفت این کتاب فقط به درد روضه خوان ها می خورد و برای کتاب ها و مقالات علمی هیچ فایده ای ندارد؟

اشکالاتی که به کتاب ناسخ التواریخ وارد است؟

قطعا هیچ کتابی بدون اشکال نیست و البته صرف اینکه یک کتاب دارای اشکال است از اعتبار ساقط نمی شود. من ندیده ام که کسی با بررسی دقیق ناسخ التواریخ این کتاب را به نقد بکشد. اما شاید برخی از محققان و اساتید محترمی که این کتاب را فاقد اعتبار علمی می دانند دو یا سه دلیل عمده داشته باشند.؟

ناسخ التواریخ، اشتباهات تاریخی، خرافات و افسانه ها را به عنوان تاریخ ذکر کرده است:

جواب: من هم این نکته را قبول دارم اما این اشکال شاید دو جواب داشته باشد

اول اینکه خود مولف هم به این نکته واقف بوده و در واقع سبک خاصی از تاریخ نگاری را دنبال کرده است.

دوم: آیا کتابهایی مثل تاریخ طبری،الکامل، ابن خلدون یا بسیاری دیگر از کتابهای معتبر تاریخ این اشکال را ندارند؟!!! یعنی تمام مطالب آنها درست و دقیق است؟!!! جواب کاملا معلوم است ما در اینگونه کتابها هم به دفعات با خرافات و افسانه ها روبرو می شویم اما کماکان آنها را به عنوان کتابهای معتبر در تاریخ اسلام می شناسیم.

ناسخ التواریخ از لحاظ زمانی با وقایع تاریخ اسلام فاصله بسیاری دارد.

این اشکال اشکال دقیقی است چون مثلا طبری تقریبا معاصر با وقایع تاریخ اسلام بوده است و از این جهت از کتابهای بعدی و متاخر، دارای اعتبار بیشتری است. اما من در این

جا به یک جواب نقضی بسنده می کنم:

در این صورت حداقل ناسخ التواریخ باید از کتابهای مستشرقین بعد از خودش یا از کتابهای معاصر از اعتبار بیشتر برخوردار باشد در حالی که امروزه ناسخ التواریخ اعتبار چندانی ندارد.

ناسخ التواریخ در زمان قاجار نوشته شده:

این اشکال بلامستشکلی است که به ذهن خودم رسیده است شاید و فقط شاید، علت لگد کوب کردن اعتبار این کتاب به خاطر این است که در زمان قاجار نوشته شده است.

نظر خودم: تاکنون حدود بیست جلد از این کتاب را مطالعه نموده ام و به نظر این حقیر ناسخ التواریخ یکی از میراث های بزرگ علمی شیعه است که کمتر به آن پرداخته شده یا بهتر است بگوییم «لگدکوب» شده انشاء الله اگر عمری بود قصد با دوستان قصد داریم روی این کتاب بیشتر کار کنیم و به اندازه وسعمان این کتاب را بیشتر معرفی کنیم.